Bir fabrikada OG sistemi açtığında üretimin durması, işletme açısından ciddi bir kayıp anlamına gelebilir. Bu nedenle arızanın ardından ilk refleks çoğu zaman enerjiyi mümkün olduğunca hızlı şekilde geri getirmek olur.
Ancak OG sistemlerinde hızlı enerji verme ile güvenli enerji verme aynı şey değildir.
Bir kesicinin açması veya koruma sisteminin devreye girmesi, sistemin kendini korumaya aldığı anlamına gelebilir. Açmanın nedeni bilinmeden yapılan yeniden enerjilendirme, arızalı ekipmanın tekrar enerjilenmesine veya arızanın başka bir bölüme taşınmasına neden olabilir.
Bu nedenle OG arızası sonrasında izlenecek süreç, tesisin tek hat şeması, koruma sistemi, saha durumu, işletme prosedürleri ve arızanın niteliği birlikte değerlendirilerek yürütülmelidir.
Kısaca: OG sistemlerinde yeniden enerji verme işlemi, yalnızca açan kesiciyi tekrar kapatmak değildir. Önce arıza değerlendirilir, güvenli çalışma koşulları sağlanır, gerekli kontroller yapılır ve yeniden enerjilendirme için uygunluk belirlenir.
OG sistemlerinde bir arıza meydana geldiğinde koruma ekipmanları, sistemin ilgili bölümünü devreden çıkarmak için açma gerçekleştirebilir.
Açma;
OG kesicisinden,
Koruma rölesinden,
Sigortalı bir hücreden,
Trafo korumasından,
Üst şebeke tarafındaki korumadan
kaynaklanabilir.
Burada önemli olan yalnızca “enerji gitti” bilgisidir.
Asıl teknik soru:
Enerji neden kesildi?
Bu sorunun cevabı bulunmadan sistemin tekrar devreye alınması doğru yaklaşım değildir.
Örneğin aynı kesici kısa devre nedeniyle açmışsa, arıza giderilmeden yeniden kapatılması ekipmanın tekrar arızalanmasına yol açabilir.
Bir başka senaryoda ise dış şebeke kaynaklı bir problem söz konusu olabilir ve tesis içerisinde herhangi bir ekipman arızası bulunmayabilir.
İki durumda izlenecek yol aynı değildir.
Fabrikanın enerjisinin kesilmesi her zaman fabrikanın OG tesisinde arıza olduğu anlamına gelmez.
Arızanın kaynağı;
Enerji dağıtım şebekesi,
Tesisin OG giriş noktası,
OG hücreleri,
OG kabloları,
Trafo,
AG ana dağıtım sistemi,
Üretim hattındaki ekipmanlar
olabilir.
Bu nedenle arıza sonrası ilk değerlendirmelerden biri arıza kaynağının tesis içinde mi, tesis dışında mı olduğunun belirlenmesidir.
Özellikle enerji sağlayan kuruluş kaynaklı kesintilerde tesis içerisindeki ekipmanlara gereksiz müdahale edilmemelidir.
YG İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği, işletme sorumlusuna enerji sağlayan kuruluşla kesinti, arıza ve yeniden enerji verme konularında gerekli ilişkileri yürütme görevi vermektedir.
Bir OG sisteminin yeniden enerjilendirilmesi tesisin yapısına ve arızanın niteliğine göre değişir. Ancak genel yaklaşım aşağıdaki teknik aşamalar üzerinden ilerler:
Arıza açmasının tespit edilmesi
Koruma ve açma bilgilerinin değerlendirilmesi
Tesisin mevcut durumunun kontrol edilmesi
Arızalı bölümün belirlenmesi
Gerekli izolasyon ve güvenlik önlemlerinin alınması
Saha kontrollerinin yapılması
Bakım veya onarım gerekiyorsa uygulanması
Ekipmanın yeniden işletmeye uygun olduğunun değerlendirilmesi
Gerekli manevraların yetkili kişiler tarafından yapılması
Enerjinin kontrollü şekilde verilmesi
Yüklerin ve sistemin izlenmesi
Arıza ve yapılan işlemlerin kayıt altına alınması
Bu sıralama her OG tesisi için birebir aynı değildir. Tek hat şeması, manevra yönergesi, koruma düzeni ve tesisin işletme prosedürleri dikkate alınarak uygulanmalıdır.
Koruma rölesinin veya kesicinin açması aslında işletme ekibine önemli bir bilgi verir.
Örneğin röle;
Aşırı akım,
Toprak arızası,
Kısa devre,
Faz-faz arızası
gibi bir durum nedeniyle açmış olabilir.
Kullanılan koruma sistemine göre daha farklı koruma fonksiyonları da devrede olabilir.
Bu nedenle rölenin verdiği açma bilgisi silinip doğrudan enerji verilmesi yerine koruma kaydının değerlendirilmesi gerekir.
Arızanın hangi fiderde ve hangi koruma fonksiyonu nedeniyle meydana geldiği bilinmeden yapılan müdahale, teşhis sürecini zorlaştırabilir.
OG arızalarında güncel tek hat şeması önemli bir referanstır.
Enerjinin tesise nereden geldiği, hangi hücrelerden geçtiği, trafoların hangi fiderlere bağlı olduğu ve ilgili ekipmanların sistem içerisindeki konumu şema üzerinden takip edilebilir.
Ancak burada kritik bir şart vardır:
Tek hat şeması sahadaki gerçek tesisle uyumlu olmalıdır.
Daha önce yapılan bir trafo değişikliği, hücre tadilatı veya fider değişikliği şemaya işlenmemişse eski dokümana dayanarak manevra planlamak doğru değildir.
Bu nedenle OG işletmesinde güncel tek hat şeması ile saha durumunun uyumu sürekli önem taşır.
Arızanın hangi ekipmanda veya hangi bölümde olduğu konusunda yeterli değerlendirme yapılmadan yeniden enerji verme kararı alınmamalıdır.
Örneğin;
Senaryo A: OG giriş kesicisi açtı ancak tesis içerisinde herhangi bir arıza belirtisi yok.
Senaryo B: Trafo koruması devreye girdi.
Senaryo C: OG kablosunda arıza şüphesi var.
Senaryo D: Bir üretim hattının tali beslemesinde arıza oluştu.
Bu dört durumda uygulanacak kontroller birbirinden farklıdır.
Özellikle trafo, OG kablosu veya hücre üzerinde arıza şüphesi varsa yalnızca kesiciyi tekrar kapatmak bir çözüm değildir.
Arıza sonrası müdahalenin en önemli aşamalarından biri, çalışılacak ekipmanın güvenli şekilde izole edilmesidir.
Bir ekipmanın kesicisinin açık olması, her koşulda ekipmanın güvenli kabul edilmesi anlamına gelmez.
Çalışmanın niteliğine göre;
Kesme,
Ayırma,
Gerilim yokluğunun doğrulanması,
Topraklama,
Kilitleme ve işaretleme,
Çalışma alanının sınırlandırılması
gibi güvenlik adımları gerekli olabilir.
Bu işlemlerin hangi sırayla ve hangi ekipman üzerinde yapılacağı tesisin yapısına ve ilgili işletme/manevra prosedürlerine göre belirlenmelidir.
OG tesislerinde güvenlik prosedürü, arızayı hızlı çözmek kadar önemlidir.
OG tesislerinde kesici, ayırıcı ve topraklama düzenlerinin görevleri birbirinden farklıdır.
Bir kesicinin açması, devrenin akımını kesebilir; ancak çalışma yapılacak ekipmanın güvenli şekilde izole edildiğinin ayrıca doğrulanması gerekir.
Özellikle bakım veya arıza giderme amacıyla ekipmanın içerisine müdahale edilecekse ilgili güvenlik prosedürleri eksiksiz uygulanmalıdır.
Bu nedenle sahadaki personelin yalnızca “şalter açık” bilgisine dayanarak OG ekipmanına müdahale etmesi doğru değildir.
Arızanın türüne göre yapılacak kontroller değişir.
Ancak saha incelemesinde genel olarak;
Hücrelerin fiziksel durumu,
Kesici durumu,
Ayırıcıların konumu,
Koruma rölesi bilgileri,
Sigorta durumu,
Trafo bağlantıları,
Kablo bağlantıları,
Yanık veya ark izleri,
Olağandışı koku veya ses,
İzolasyonla ilgili belirtiler,
Topraklama bağlantıları,
Arızaya bağlı mekanik hasarlar
değerlendirilebilir.
Buradaki kontrollerin kapsamı arızanın türüne göre belirlenmelidir.
Her OG arızasında aynı testlerin uygulanması doğru değildir.
Modern OG tesislerinde koruma röleleri, arızanın değerlendirilmesinde önemli teknik bilgiler sağlayabilir.
Bir rölenin açma kaydı üzerinden;
Hangi koruma fonksiyonunun çalıştığı,
Açmanın hangi fiderle ilişkili olduğu,
Arıza akımına ilişkin kayıtlar,
Olayın gerçekleştiği zaman,
Faz/toprak arızasıyla ilgili bilgiler
gibi veriler elde edilebilir.
Bu bilgiler, sahadaki fiziksel kontrollerle birlikte değerlendirilir.
Rölenin açmış olması arızanın kesin nedenini tek başına göstermez; ancak arıza analizinin önemli girdilerinden biridir.
Bu nedenle arıza sonrasında koruma rölesi kayıtlarının silinmemesi ve teknik ekip tarafından incelenmesi önemlidir.
OG sisteminin trafodan beslenmesi durumunda trafo korumasının açması ayrıca değerlendirilmelidir.
Trafo üzerinde;
Aşırı akım,
Toprak arızası,
Aşırı sıcaklık,
Yağlı trafolarda ilgili koruma ve izleme düzenleri,
Buchholz gibi trafoya özgü koruma düzenleri
bulunabilir.
Hangi korumanın devreye girdiği ve trafonun fiziksel durumu değerlendirilmeden yeniden enerjilendirme yapılmamalıdır.
Özellikle trafoda fiziksel hasar, yağ kaçağı, anormal ses, yanık kokusu veya başka bir arıza belirtisi varsa konu yalnızca enerji verme işlemi olarak değerlendirilmemelidir.
Arken Mühendislik teknik ekibi, AG-OG arıza ve bakım çalışmalarında arızanın kaynağının belirlenmesini ve gerekli teknik kontrollerin yapılmasını yeniden enerji verme sürecinin önemli bir parçası olarak ele alır.
OG kablolarında meydana gelen arızalar, sistemin doğrudan tekrar enerjilendirilmesiyle çözülebilecek problemler değildir.
Kablo arızası şüphesi varsa ilgili kablonun ve bağlantı noktalarının uygun yöntemlerle kontrol edilmesi gerekir.
Arızanın;
Kablo gövdesinde,
Ek mufunda,
Başlıkta,
Hücre bağlantısında
olup olmadığı araştırılmalıdır.
Gerekli testlerin türü ve kapsamı kablonun yapısına, tesisin özelliklerine ve arıza durumuna göre belirlenir.
Arızalı olduğu değerlendirilen bir OG kablosunun yalnızca kesiciyi tekrar kapatarak devreye alınmaya çalışılması doğru bir işletme yaklaşımı değildir.
Arıza giderildikten sonra süreç bitmiş sayılmaz.
Enerji verme öncesinde sistemin yeniden işletmeye uygun olduğu değerlendirilmelidir.
Kontrollerin kapsamı yapılan çalışmaya göre değişmekle birlikte şu başlıklar gözden geçirilebilir:
Hücre ve ekipmanlarda görünür hasar var mı?
Bakım ekipmanları sahadan kaldırıldı mı?
Kapaklar ve koruyucu parçalar yerinde mi?
Gevşek bağlantı veya yabancı cisim var mı?
İlgili bağlantılar tamamlandı mı?
Koruma ekipmanları doğru durumda mı?
Sigortalar ve kesiciler uygun konumda mı?
Gerekli testler tamamlandı mı?
Çalışan personel güvenli alana çekildi mi?
Geçici topraklama ve diğer çalışma güvenlik düzenleri prosedüre uygun şekilde kaldırıldı mı?
Çalışma alanı yeniden işletmeye uygun mu?
Yapılan işlem kayda alındı mı?
Gerekli proje veya tek hat şeması değişiklikleri belirlendi mi?
Arıza nedeni raporlandı mı?
Burada en önemli noktalardan biri, OG manevralarının yetkili ve sorumlu kişiler tarafından, tesisin manevra yönergelerine uygun şekilde yürütülmesidir.
EMO Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’ne göre işletme sorumlusu, gerekli manevraların yapılmasını sağlar; arıza açmalarında açmanın değerlendirilmesi ve gerekli manevranın yapılması için talimat verir. Yönetmelik ayrıca işletme sorumlusunun enerji sağlayan kuruluşla yeniden enerji verilmesi konusunda gerekli koordinasyonu yürütmesini düzenler.
Dolayısıyla yeniden enerji verme;
“Kesici açtı → tekrar kapatıldı”
şeklinde değerlendirilmemelidir.
Daha doğru yaklaşım:
Arıza → değerlendirme → izolasyon → kontrol/onarım → işletmeye uygunluk → manevra → kontrollü enerjilendirme
şeklinde ilerlemektir.
Arızanın enerji sağlayan kuruluşun şebekesiyle ilişkili olduğu veya tesisin enerji alım noktasında işlem gerektiği durumlarda ilgili kuruluşla koordinasyon gerekir.
Özellikle tesis enerjisinin yeniden verilmesi için dış kuruluş tarafından yapılması gereken işlemler varsa işletme sorumlusu bu koordinasyonu yürütür.
Bu nedenle fabrikanın kendi OG tesisindeki arıza ile dağıtım şebekesi kaynaklı kesinti birbirinden ayrılmalıdır.
Enerjinin dış şebekeden tekrar alınabilir durumda olup olmadığı kesinleşmeden tesis tarafında yeniden enerjilendirme planı oluşturulmamalıdır.
Kesicinin kapanması, sürecin tamamen tamamlandığı anlamına gelmez.
Enerji verildikten sonra sistemin normal çalışma koşullarında davrandığı kontrol edilmelidir.
Özellikle;
Trafo yüklenmesi,
Akım değerleri,
Gerilim durumu,
Koruma rölesi durumu,
Olağandışı ses veya koku,
Isınma belirtileri,
Yeni bir koruma açması
gibi durumlar gözlemlenmelidir.
Yüklerin tamamını aynı anda devreye almak yerine tesisin işletme prosedürüne göre kontrollü bir şekilde yüklerin devreye alınması gerekebilir.
Özellikle arızanın nedeni tam olarak belirlenmemişse sistemin yeniden enerjilendirilmesi ayrı bir risk oluşturabilir.
Evet, arızanın etkisine göre AG tarafının da değerlendirilmesi gerekebilir.
OG tarafındaki bir kesinti veya yeniden enerjilendirme, trafonun AG tarafındaki dağıtım sistemini de etkiler.
Bu nedenle;
AG ana panosu,
Kompanzasyon sistemi,
Kritik yükler,
Motorlar,
UPS sistemleri,
Jeneratör sistemi,
Otomasyon ve kontrol ekipmanları
gibi sistemlerin tesisin yapısına göre kontrol edilmesi gerekebilir.
Özellikle üretim tesislerinde enerji kesintisi sonrasında bazı makineler otomatik olarak yeniden devreye girmeyebilir veya kontrollü başlatma prosedürüne ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle OG arızası sadece OG hücresinde başlayıp biten bir olay olarak değerlendirilmemelidir.
Arıza sonrasında kompanzasyon sisteminin durumu da tesisin işletme yapısına göre değerlendirilmelidir.
Kompanzasyon panosu devre dışı kalmışsa veya sistemde bir arıza oluşmuşsa tekrar devreye alınmadan önce gerekli kontroller yapılmalıdır.
Özellikle kondansatörlerde hasar, sigorta açması veya güç kalitesiyle ilgili bir problem varsa sistem doğrudan devreye alınmamalıdır.
Ancak burada önemli bir ayrım var: EMO YG İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği, özel görev ve sözleşmeler dışında enerji tüketiminin izlenmesi ve kompanzasyon tesisinin sağlıklı çalışmasının denetlenmesini işletme sorumluluğunun genel kapsamı dışında tutmaktadır.
Bu nedenle kompanzasyon kontrollerinin kapsamı tesisin bakım ve hizmet sözleşmesine göre ayrıca belirlenmelidir.
Arıza sırasında veya bakım çalışması kapsamında yapılan izolasyon işlemlerinde topraklama güvenli çalışma açısından kritik bir konudur.
EMO’nun YG işletme sorumluluğuna ilişkin düzenlemesinde işletmeye ilişkin topraklama testlerinin, tesisin çalışma koşullarına ve Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ne göre düzenli aralıklarla veya gerektiğinde yaptırılmasından işletme sorumlusunun sorumlu olduğu belirtilmektedir.
Burada “topraklama direnci şu değerde olmalı” gibi bütün tesislere uygulanabilecek tek bir sayı vermek doğru değildir.
Topraklama tasarımı ve kabul edilebilir değerler; tesisin yapısı, sistem tipi, koruma düzenleri ve ilgili mevzuat/standartlar kapsamında değerlendirilmelidir.
En riskli yaklaşımlardan biri budur.
Kesici neden açtı?
Bu sorunun cevabı bulunmadan yeniden enerji verme işlemi yapılmamalıdır.
Koruma sisteminin verdiği bilgiler arıza analizinde önemli olabilir.
Saha ile doküman arasında farklılık varsa manevra ve arıza müdahalesi zorlaşabilir.
Bakım ekibinin ekipman üzerinde bıraktığı araç, bağlantı veya geçici düzenekler kontrol edilmeden enerji verilmemelidir.
Enerji sağlayan kuruluş kaynaklı kesinti ile fabrika içindeki OG arızasının müdahale yöntemi aynı değildir.
Yeniden enerji verme sonrasında sistemin normal çalışmasının doğrulanması gerekir.
Bir fabrikanın OG sistemi yalnızca arıza meydana geldiğinde kontrol edilmemelidir.
Planlı bakım, koruma sistemlerinin kontrolü, trafo bakımları, OG hücrelerinin durumu, kablo bağlantıları, topraklama ve ilgili ekipmanların periyodik değerlendirilmesi arıza risklerinin yönetilmesine katkı sağlar.
Arken Mühendislik’in AG-OG arıza ve bakım hizmetleri, yalnızca arıza meydana geldiğinde müdahale edilmesiyle sınırlı düşünülmemelidir.
Tesisin elektriksel durumunun değerlendirilmesi, arıza sonrası gerekli kontrollerin yapılması ve bakım ihtiyacının belirlenmesi de işletme sürekliliği açısından önemlidir.
Özellikle üretimin kesintiye karşı hassas olduğu fabrikalarda planlı bakım ile arıza sonrası müdahale birbirinden bağımsız süreçler değildir.
Arken Mühendislik teknik ekibi, OG sistemlerinde meydana gelen arızaların değerlendirilmesinde arıza kaynağının belirlenmesi, saha kontrolü, gerekli AG-OG bakım ve onarım çalışmalarının planlanması ve sistemin yeniden işletmeye alınması süreçlerini tesisin yapısına göre ele alır.
Çalışmanın kapsamı arızanın türüne göre değişebilir.
Bir OG hücresi arızası ile trafo korumasının açması aynı şekilde değerlendirilmez. Aynı şekilde dış şebeke kaynaklı bir kesinti ile tesis içindeki kablo arızasının müdahale süreci de farklıdır.
Bu nedenle Arken Mühendislik’te ilk adım, arıza belirtisinin değil, arızanın kaynağının değerlendirilmesidir.
Arken Yüksek Gerilim çözümleri kapsamında işletme sorumluluğu bulunan tesislerde, arıza açmalarının değerlendirilmesi ve gerekli manevraların ilgili işletme prosedürleri doğrultusunda yürütülmesi de sürecin önemli bir parçasıdır.
Arıza sonrası ekiplerin kullanabileceği temel kontrol başlıkları şöyle sıralanabilir:
Hayır, yalnızca kesicinin açmış olması tekrar kapatma için yeterli gerekçe değildir. Öncelikle açmanın nedeni, koruma kayıtları ve tesisin durumu değerlendirilmelidir. Yeniden enerji verme işlemi ilgili işletme prosedürleri ve yetkili kişilerin değerlendirmesi doğrultusunda yapılmalıdır.
Tesisin işletme yapısına göre yetki ve sorumluluklar değişmekle birlikte, YG işletme sorumluluğu bulunan tesislerde arıza açmasının değerlendirilmesi ve gerekli manevranın yapılmasına ilişkin talimat işletme sorumlusunun görevleri arasındadır.
Arızanın dış şebeke ile ilişkili olması, enerji kesintisi veya yeniden enerji verme işlemi için enerji sağlayan kuruluşun koordinasyonunun gerekmesi halinde ilgili kuruluşla iletişim kurulur. YG İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği bu koordinasyonu işletme sorumlusunun görevleri arasında düzenlemektedir.
Her açma aynı bakım çalışmasını gerektirmez. Öncelikle arızanın nedeni belirlenmelidir. Arızanın kaynağı ve ekipmanın durumu tespit edildikten sonra gerekli bakım, onarım veya testlerin kapsamı belirlenebilir.
Trafo korumasının neden devreye girdiği belirlenmeden doğrudan yeniden enerji verme kararı verilmemelidir. Koruma kaydı, saha durumu ve gerekli teknik kontroller birlikte değerlendirilmelidir.
Hayır. Arızanın niteliğine bağlı olarak trafo, AG ana dağıtım sistemi, kompanzasyon, üretim makineleri ve diğer yardımcı sistemler de etkilenebilir. Yeniden enerji verme sürecinde tesisin tamamının çalışma koşulları dikkate alınmalıdır.
Yapılacak testlerin türü arızanın kaynağına ve yapılan müdahaleye göre belirlenir. Her arıza için aynı testlerin uygulanması gerekmez. Özellikle kablo, trafo, hücre veya koruma sistemi üzerinde çalışma yapıldıysa ilgili ekipmana uygun kontroller ve testler değerlendirilmelidir.
OG sistemlerinde arıza açmasının değerlendirilmesi, güvenli izolasyon, saha kontrolü, koruma sistemi analizi ve yeniden enerjilendirme işlemleri teknik bilgi ve uygun işletme prosedürleri gerektirir. Yanlış bir manevra yalnızca üretim kaybına değil, ekipman hasarı ve ciddi iş güvenliği risklerine de yol açabilir.
Bir fabrikanın OG sisteminde arıza meydana geldiğinde işletme için en önemli hedeflerden biri üretimin yeniden başlamasıdır. Fakat bunun yolu, arızanın nedenini araştırmadan enerji vermekten geçmez.
Arıza açmasının değerlendirilmesi, güvenli izolasyon, saha kontrolü, gerekli bakım veya onarım, koruma sisteminin değerlendirilmesi ve kontrollü yeniden enerjilendirme aynı sürecin parçalarıdır.
Özellikle üretim tesislerinde OG sisteminin tekrar devreye alınması, tesisin mevcut tek hat şeması ve manevra yönergeleriyle uyumlu şekilde yürütülmelidir. YG işletme sorumluluğu bulunan tesislerde işletme sorumlusunun arıza açmalarını değerlendirmesi, gerekli manevraların yapılmasını sağlaması ve gerektiğinde enerji sağlayan kuruluşla yeniden enerji verme konusunda koordinasyon kurması yönetmelikte açıkça düzenlenmiştir.
Arken Mühendislik, AG-OG arıza ve bakım hizmetleri kapsamında sanayi tesislerinin OG sistemlerinde meydana gelen arızaların teknik olarak değerlendirilmesi, gerekli müdahale ve bakım çalışmalarının planlanması ve tesisin yeniden işletmeye alınması süreçlerinde destek sağlar.
Tesisinizde tekrarlayan OG açmaları, trafo arızaları, hücre problemleri veya açıklanamayan enerji kesintileri yaşanıyorsa yalnızca arıza anındaki müdahaleye odaklanmak yerine arıza nedeninin ve mevcut AG-OG altyapısının birlikte değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşım olacaktır.
Arken Mühendislik teknik ekibiyle iletişime geçerek tesisinizin AG-OG arıza, bakım ve işletme ihtiyaçları için teknik değerlendirme talep edebilirsiniz.
Adres: Sahil Yollu Cad. D130 Karayolu üzeri SANBERKHAN İş Merkezi B Blok No:20 Başiskele / Kocaeli
E-Posta: info@arkenmuhendislik.com
Telefon: +90 532 389 52 88
